Dieta wątrobowa

Wątroba to największy organ, w którym zachodzi około 500 przemian chemicznych. W organizmie człowieka spełnia ona wiele specjalistycznych zadań. Jej nieprawidłowe funkcjonowanie rzutuje na działanie wszystkich funkcji życiowych. Dlatego jakiekolwiek dolegliwości ze strony tego organu wymagają szybkiego wdrożenia indywidualnie przygotowanej diety wątrobowej.

Z tego artykułu dowiesz się:

• Jaką funkcje w organizmie pełni wątroba?

• Jakie objawy wskazują na problemy z wątrobą?

• Czym jest dieta wątrobowa?

• Jakie są zasady diety wątrobowej?

• Jakie produkty spożywać na diecie wątrobowej?

• Jakich produktów unikać na diecie wątrobowej?

• Kiedy stosować dietę wątrobową?

Jaką funkcje w organizmie pełni wątroba?

Wątroba to jeden z najważniejszych organów układu pokarmowego. W organizmie pełni funkcję detoksykacyjną, metaboliczną, filtracyjną oraz magazynującą. Wątroba uczestniczy w przemianie węglowodanów i białek w tłuszcze. Każda z funkcji pełnionych przez ten organ ma ogromne znaczenie dla prawidłowego działania organizmu.

Wątroba realizuje długą listę zadań, na której znajdują się:

• Funkcje detoksykacyjne:

  • neutralizacja toksyn (alkohol, używki i niektóre leki),

  • przekształcanie toksycznego amoniaku w mocznik,

  • sprzęganie i degradowanie hormonów oraz przemiana leków,

  • niszczenie alkoholu, nikotyny oraz strychniny,

  • produkcja żółci.

• Funkcje magazynujące:

  • wytwarzanie energii dla organizmu przez zdolność przekształcania węglowodanów w glukozę i tłuszcze,

  • kontrola gospodarki białkowej i wytwarzanie nawet 85% białek znajdujących się w osoczu,

  • magazynowanie glikogenu, witamin i pierwiastków niezbędnych do prawidłowego funkcjonowania organizmu.

• Funkcje filtracyjne:

  • przetwarzanie zużytych czerwonych krwinek,

  • synteza mocznika.

Wątroba pełni również funkcję odpornościową. Komórki tego organu wykazują strukturę siateczkową. Są zdolne do filtracji antygenów, wirusów, bakterii, grzybów i pasożytów. Dzięki funkcji neutralizacji drobnoustrojów wątroba wpływa na odpowiedź immunologiczną organizmu.

Jakie objawy wskazują na problemy z wątrobą?

Jakiekolwiek zaburzenia pracy wątroby od razu odbijają się na samopoczuciu. Objawy wskazujące na nieprawidłowe działanie organu tego to:

• przewlekłe zmęczenie,

• podkrążone oczy,

• brak apetytu,

• biegunki lub zaparcia,

• nietolerancje pokarmowe,

• bóle głowy i skroni,

• problemy skórne jak trądzik, wypryski czy szary kolor skóry,

• alergie,

• stany depresyjne i uczucie niepokoju,

• spadek libido,

• ciemnożółty kolor moczu,

• zaburzenia hormonalne,

• pogorszenie funkcjonowania tarczycy.

Czym jest dieta wątrobowa?

Dieta wątrobowa jest potoczną nazwą planu żywienia stosowanego u osób cierpiących na schorzenia wątroby. W praktyce oznacza to dietę łatwostrawną z ograniczoną ilością tłuszczu. Dieta wątrobowa stanowi modyfikację podstawowej formy żywienia. Na jej szczegółowy skład wpływa kilka czynników:

• stan zdrowia i odżywienia chorego,

• wydolność wątroby.

• choroby współistniejące,

• zaburzenia metaboliczne,

• indywidualna tolerancja poszczególnych produktów spożywczych.

Zalecenia żywieniowe w konkretnych jednostkach chorobowych mogą się od siebie różnić. Niekiedy w zupełności wystarczy zaledwie niewielka modyfikacja dotychczasowego sposobu żywienia. W cięższych przypadkach konieczne są większe restrykcje dietetyczne. Niezależnie od jednostki chorobowej dieta wątrobowa powinna być zbilansowana w taki sposób, aby realizować zapotrzebowanie energetyczne i odżywcze konkretnej osoby. Produkty włączane do jadłospisu nie mogą nasilać dotychczasowych dolegliwości chorobowych.

Dieta wątrobowa ma spełniać następujące zadania:

• dostarczenie niezbędnych składników odżywczych,

• zaspokojenie potrzeb energetycznych organizmu,

• eliminacja produktów szkodliwych,

• dostarczenie produktów, które mają korzystny wpływ na pracę wątroby. 

Jakie są zasady diety wątrobowej?

Dieta wątrobowa powinna być lekkostrawna i ograniczać spożycie tłuszczu. Podczas komponowania planu żywienia należy przestrzegać następujących zasad:

• Dzienny plan żywienia powinien składać się z 5-6 małych posiłków.

• Najlepiej spożywać potrawy bez pośpiechu, w spokojnej atmosferze.

• Przygotowane posiłki powinny być atrakcyjne sensorycznie. Ma to duże znaczenie w kontekście często współwystępującej utraty apetytu.

• Podczas układania jadłospisu dobrze jest uwzględnić indywidualne preferencje osoby na diecie wątrobowej.

• Główny element diety wątrobowej powinny stanowić dozwolone warzywa i owoce oraz produkty zbożowe. Błonnik pokarmowy warto ograniczyć jedynie u osób, które źle go tolerują. Przy współwystępowaniu insulinooporności wskazane jest wybieranie produktów o niskim indeksie glikemicznym.

• Najlepiej ograniczyć spożycie żywności o wysokiej zawartości nasyconych kwasów tłuszczowych, fast foodów, ostrych przypraw i warzyw kapustnych. Zalegają one długo w żołądku i powodują zaparcia, wzdęcia czy dolegliwości bólowe. Nasiona roślin strączkowych mogą zostać włączone do planu żywienia, jeśli nie nasilają bólu.

• Należy indywidualnie ustalać ilość tłuszczu w diecie. Jego źródłem powinny być przede wszystkim produkty lekkostrawne. Taki tłuszcz jest lepiej tolerowany przez organizm. Najlepiej spożywać tłuszcze w formie oliwy z oliwek, masła, olejów roślinnych i miękkich margaryn.

• Ze względu na duże ryzyko niedożywienia warto zadbać o odpowiednią podaż pełnowartościowego białka. Najlepiej, jeśli pochodzi ono z chudych gatunków mięs i ryb, jaj oraz chudego nabiału jak mleko, sery twarogowe, kefiry i jogurty.

• Należy ograniczyć smażenie, grillowanie, wędzenie i duszenie z obsmażaniem. Najlepsze techniki obróbki termicznej to gotowanie na wodzie lub na parze, pieczenie w folii i duszenie bez obsmażania.

• Głównym źródłem nawodnienia organizmu powinna być woda, słaba herbata i kawa zbożowa z mlekiem.

• Należy zrezygnować ze spożywania alkoholu, który uszkadza wątrobę.

Jakie produkty spożywać na diecie wątrobowej?

Zestaw przykładowych produktów dozwolonych na diecie wątrobowej:

• Pieczywo i produkty zbożowe

  • chleb pełnoziarnisty oraz typu graham,

  • chrupki kukurydziane,

  • bułki grahamki,

  • płatki owsiane,

  • ryż brązowy,

  • kasza gryczana, jaglana, jęczmienna, manna razowa, proso i pęczak,

  • makaron razowy.

• Dodatki do pieczywa:

  • chude wędliny,

  • pasty warzywne,

  • jaja faszerowane bez żółtek,

  • chude serki homogenizowane i twarogowe.

• Mięso:

  • cielęcina,

  • jagnięcina,

  • mięso z indyka i kurczaka bez skóry,

  • konina,

  • królik,

  • dziczyzna.

• Ryby:

  • dorsz,

  • mintaj,

  • szczupak,

  • flądra,

  • sandacz,

  • morszczuk,

  • halibut.

• Mleko i produkty mleczne:

  • chude mleko,

  • chudy jogurt naturalny,

  • maślanka,

  • kefir,

  • koktajle mleczno-owocowe bez dodatku cukru,

  • napoje z kwaśnego mleka i serwatki bez cukru i z maksymalną zawartością tłuszczu do 1,5%.

• Warzywa:

  • sałata,

  • kalafior,

  • kabaczek,

  • szczypiorek,

  • cykoria,

  • ogórek,

  • rabarbar,

  • szparagi,

  • brokuły,

  • pomidor,

  • szpinak,

  • szczaw,

  • papryka.

• Owoce:

  • maliny,

  • jagody,

  • cytrusy,

  • brzoskwinie,

  • ananas,

  • wiśnie,

  • grejpfrut,

  • borówki,

  • truskawki,

  • jeżyny,

  • jabłka,

  • śliwki,

  • kiwi,

  • cytryna.

• Zupy:

  • barszcz czerwony,

  • pomidorowa,

  • jarzynowa z warzyw o niskiej zawartości węglowodanów,

  • kalafiorowa,

  • koperkowa,

  • żurek,

  • ryżowa,

  • krupnik,

  • rosół jarski,

  • zupy krem czyste i bez dodatków,

  • zupy z maślanką lub serwatką.

• Napoje:

  • woda mineralna niegazowana i woda przegotowana,

  • herbata czerwona, czarna, zielona i owocowa,

  • kawa zbożowa,

  • soki z warzyw o niskiej zawartości węglowodanów.

W trakcie stosowania diety wątrobowej zaleca się używanie przypraw wspomagających pracę tego organu. Polecane są przede wszystkim dodatki działające żółciopędnie i rozkurczająco na drogi żółciowe, w tym:

• majeranek,

• kminek,

• tymianek,

• oregano,

• jałowiec,

• mięta

• ostropest plamisty.

Jakich produktów unikać na diecie wątrobowej?

• Pieczywo i produkty zbożowe:

  • chałki,

  • rogale,

  • bułki maślane,

  • ciasta kruche, francuskie i ucierane,

  • chleb z dodatkiem miodu lub karmelu,

  • babki drożdżowe,

  • płatki kukurydziane,

  • białe makarony,

  • biała mąka,

  • kasza manna,

  • ryż biały.

• Dodatki do pieczywa:

  • tłuste wędliny,

  • boczek,

  • pasztetowa,

  • kaszanka,

  • salceson,

  • konserwy mięsne,

  • dżemy wysoko słodzone,

  • marmolady,

  • tłuste sery podpuszczkowe, twarogowe, żółte i topione.

• Mięso:

  • tłusta wieprzowina,

  • baranina,

  • tłuste mięso wołowe,

  • mięso z kaczki i gęsi,

  • mięsa mocno peklowane.

• Ryby:

  • sardynka,

  • śledź,

  • pstrąg tęczowy,

  • łosoś,

  • węgorz,

  • makrela.

• Mleko i produkty mleczne:

  • tłuste mleko i przetwory zawierające ponad 2% tłuszczu,

  • mleko skondensowane,

  • sery żółte, pleśniowe i topione,

  • tłuste sery twarogowe.

• Warzywa:

  • cebula,

  • czosnek,

  • kapusta biała i czerwona,

  • por,

  • kalarepa,

  • groch,

  • fasola,

  • groszek zielony,

  • ziemniaki smażone.

• Owoce:

  • arbuz,

  • gruszki,

  • śliwki,

  • czereśnie,

  • agrest,

  • porzeczki,

  • winogrona.

• Zupy:

  • tłusty rosół,

  • zupy na wywarach z kości,

  • grzybowa,

  • mięsna,

  • grochowa,

  • fasolowa,

  • kapuśniak,

  • ogórkowa,

  • zupy zaprawiane śmietaną.

• Napoje:

  • mocna kawa ziarnista,

  • napoje gazowane,

  • woda gazowana,

  • kakao,

  • mocna herbata,

  • alkohol.

Na diecie wątrobowej należy unikać większych ilości soli, papryki ostrej, musztardy, octu i chili.

Kiedy stosować dietę wątrobową?

Wskazaniem do stosowania diety wątrobowej są następujące schorzenia:

• ostre i przewlekłe zapalenie wątroby,

• alkoholowa choroba wątroby,

• niealkoholowa stłuszczeniowa choroba wątroby,

• marskość wątroby.

Przy konkretnych dolegliwościach obowiązuje indywidualny sposób postępowania oraz komponowania jadłospisu.

Dieta wątrobowa przy ostrym i przewlekłym zapaleniu wątroby

Ostre zapalenie wątroby to choroba wywoływana przez wirusy hepatotropowe (A, B, C, D i E). Jej cechą charakterystyczną jest szybkie tempo rozwoju. Przewlekłe zapalenie wątroby trwa ponad pół roku. Może być spowodowane nie tylko przez wirusy, ale także czynniki metaboliczne, toksyczne oraz immunologiczne. W obu postaciach choroby w wątrobie rozwijają się zmiany zapalno-martwicze. Aby dodatkowo nie obciążać chorego narządu, specjaliści zalecają wdrożenie diety lekkostrawnej z ograniczoną ilością tłuszczu.

Główne zasady diety wątrobowej przy ostrym i przewlekłym zapaleniu wątroby:

• Spożywanie 5-6 posiłków dziennie, ale w mniejszych porcjach.

• Wyeliminowanie z diety produktów ciężkostrawnych, smażonych, zawierających duże ilości nasyconych kwasów tłuszczowych oraz błonnika pokarmowego.

• Ograniczenie używania ostrych przypraw.

• Dostarczanie tłuszczu ze źródeł lekkostrawnych jak oliwa z oliwek, oleje roślinne, masło czy chudy nabiał.

• Gotowanie w wodzie lub na parze, pieczenie w folii oraz duszenie bez obsmażania.

• Wyeliminowanie alkoholu w czasie trwania choroby oraz przez 6 miesięcy po wyleczeniu ze względu na działanie hepatotoksyczne.

Dieta wątrobowa przy alkoholowej chorobie wątroby

W wątrobie jest metabolizowany alkohol etylowy. Stanowi on główny czynnik rozwoju choroby wątroby w krajach rozwiniętych. Uszkodzenie organu spowodowane spożywaniem alkoholu może przebiegać w kilku etapach. Kolejne fazy to alkoholowe stłuszczenie wątroby, alkoholowe zapalenie wątroby oraz alkoholowa marskość wątroby. Najnowsze badania potwierdzają, że ta choroba występuje często u młodych kobiet, a jej przebieg jest dużo bardziej dynamiczny.

Czynniki zwiększające ryzyko rozwoju schorzenia to:

• spożywanie alkoholu na czczo,

• upijanie się,

• palenie tytoniu,

• otyłość,

• współistnienie innych schorzeń wątroby.

Zaleca się całkowitą abstynencję od alkoholu wszystkim osobom cierpiącym na wymienione wyżej schorzenia.

Dieta wątrobowa w przypadku choroby alkoholowej ma zapobiegać niedożywieniu białkowo-energetycznemu oraz wspomagać pracę tego narządu. Plan żywienia należy komponować z lekkostrawnych posiłków o ograniczonej zawartości tłuszczu. Zaleca się także suplementy na wątrobę bogate w składniki witaminowo-mineralne. W przebiegu alkoholowej choroby wątroby występują najczęściej niedobory witaminy A, witamin z grupy B oraz cynku i magnezu.

Dieta wątrobowa przy niealkoholowej stłuszczeniowej chorobie wątroby

Charakteryzuje się zmianami w obrębie wątroby, które są podobne do symptomów występujących przy alkoholowej chorobie wątroby. Diagnozowana przede wszystkim u osób, które nie nadużywają alkoholu. Jest to najczęściej występujące schorzenie wątroby o charakterze przewlekłym. Zazwyczaj rozwija się u osób, które stosują dietę wysokoenergetyczną, bogatą w źródła nasyconych kwasów tłuszczowych i cukrów prostych oraz prowadzących siedzący tryb życia.

Wśród czynników ryzyka wymienia się:

• otyłość,

• cukrzycę typu II,

• zaburzenia lipidowe.

Niealkoholową stłuszczeniową chorobę wątroby częściej diagnozuje się u mężczyzn.

Leczenie bazuje przede wszystkim na zmianie nawyków żywieniowych oraz zwiększeniu aktywności fizycznej. Bardzo ważna jest redukcja masy ciała, którą jednak należy przeprowadzać stopniowo. Optymalne tempo spadku to 0,5 kg/tydzień. Eksperci zalecają wprowadzenie diety wątrobowej o zmniejszonej zawartości tłuszczu. Jego głównym źródłem powinny być produkty bogate w nienasycone kwasy tłuszczowe jak:

• oliwa z oliwek,

• oleje roślinne,

• nasiona i orzechy.

Jednocześnie należy unikać potraw tłustych i smażonych, a także żywności wysoko przetworzonej oraz fast-foodów. Nie trzeba eliminować z diety błonnika pokarmowego, jeśli nie ma do tego przeciwwskazań. Jego spożywanie przyspieszy osiągnięcie optymalnej masy ciała oraz korzystnie wpłynie na wyrównanie stężenia glukozy we krwi.

Dieta wątrobowa powinna obfitować w:

• owoce i warzywa,

• pełnoziarniste produkty zbożowe,

• nasiona roślin strączkowych,

• nabiał o obniżonej zawartości tłuszczu.

Z planu żywienia najlepiej wyeliminować produkty mające wysoki indeks glikemiczny oraz źródła fruktozy jak słodkie napoje gazowane, słodycze, miód, produkty wysoko przetworzone, dżemy, jogurty owocowe i płatki śniadaniowe. Fruktoza jest również obecna w owocach, ale nie należy ich ograniczać ze względu na korzystne właściwości. Zalecane jest również zaprzestanie spożywania alkoholu.

Dieta wątrobowa przy marskości wątroby

W przebiegu marskości wątroby uszkodzeniu ulega miąższ organu. Prowadzi to do zwyrodnienia komórek wątrobowych. W efekcie następuje ich martwica oraz rozrost tkanki łącznej. Zmiany mają charakter nieodwracalny i zaburzają funkcjonowanie całego organu. Przyczyną marskości wątroby najczęściej jest nadużywanie alkoholu, wirusowe zapalenie wątroby lub toksyny jak leki czy trujące grzyby.

W przebiegu choroby głównym problemem jest niedożywienie rozwijające się nawet u połowy chorych. Powodem może być utrata apetytu spowodowana dolegliwościami ze strony układu pokarmowego, a także skutkami ubocznymi stosowanych leków. Niedożywienie występuje w wyniku przyspieszonego metabolizmu, zaburzeń trawienia i wchłaniania, a także upośledzenia funkcjonowania wątroby czy wodobrzusza. Zależnie od stopnia zaawansowania choroby niezbędne jest indywidualne opracowanie diety wątrobowej.

Plan żywienia w wyrównanej fazie schorzenia nie różni się od diety osób zdrowych. Regularnej kontroli podlega jedynie stan odżywienia chorego. Wynika to z wysokiego ryzyka wystąpienia niedożywienia białkowo-energetycznego. Bardzo ważne jest dostarczenie odpowiedniej liczby kalorii oraz białka. Przy układaniu diety wątrobowej należy uwzględnić preferencje żywieniowe chorego, zwrócić uwagę na estetykę potraw oraz zadbać o właściwe doznania sensoryczne.

Główne zasady diety wątrobowej przy marskości wątroby:

• Spożywanie 5-6 posiłków dziennie o małej objętości. Posiłek przed snem ma chronić mięśnie przed rozpadem.

• Podstawą diety powinny być produkty bogate w węglowodany złożone jak pełnoziarniste produkty zbożowe, owoce, warzywa i nasiona roślin strączkowych.

• Niezbędna jest stała kontrola spożycia cukrów prostych.

• Białko należy dostarczać wyłącznie z pełnowartościowych produktów zwierzęcych o wysokiej jakości jak mięso i wędliny, chudy nabiał czy jaja.

• Preferowane tłuszcze to przede wszystkim lekkostrawna oliwa, oleje roślinne i masło.

• Stosowanie suplementów na wątrobę, które mają uzupełnić niedobory witamin z grupy B, witaminy C, selenu i cynku.

• Picie około 2 litrów płynów dziennie. Ich źródłem powinna być głównie woda mineralna niegazowana oraz słaba herbata.

W przypadku niewyrównanej marskości wątroby konieczne jest zindywidualizowanie diety wątrobowej pod kątem konkretnej osoby. Z planu żywienia należy wyeliminować produkty, które mogą prowadzić do pogorszenia stanu zdrowia oraz nasilić dolegliwości bólowe. W niektórych przypadkach żywienie doustne jest mocno utrudnione lub nawet niemożliwe. Należy wtedy skonsultować się z lekarzem i dietetykiem w celu uzupełnienia planu żywienia o suplementy na wątrobę. Niekiedy jedynym rozwiązaniem jest wprowadzenie żywienia dojelitowego lub pozajelitowego.

Czy dieta wątrobowa może być stosowana przez osoby zdrowe? Oczywiście, że tak! Wcześniej warto jednak przeczytać, czym jest zbilansowana dieta? Ten temat omawiamy szczegółowo tutaj. To najlepszy sposób na kompleksową ochronę całego organizmu przed chorobami dietozależnymi.