Dieta planetarna

Sposób produkcji, konsumpcji oraz marnowania żywności ma bezpośredni wpływ na zdrowie człowieka i całej planety. Aktualna sytuacja żywieniowa wymaga podjęcia realnych działań o charakterze globalnym i jednostkowym. Wdrożenie zaleceń diety planetarnej może być ważnym krokiem w kierunku ratowania ludzkości i całej Ziemi.

Z tego artykułu dowiesz się:

• Jak wygląda aktualna sytuacja żywieniowa na świecie?

• Jakie zmiany są konieczne dla ratowania sytuacji żywieniowej?

• Jaka jest definicja diety planetarnej?

• Jakie są główne zasady diety planetarnej?

• Jak wygląda zalecane dzienne spożycie produktów w diecie planetarnej?

• Jakie są przeszkody w realizacji założeń diety planetarnej?

Jak wygląda aktualna sytuacja żywieniowa na świecie?

Aktualnie na świecie ponad 820 milionów ludzi doświadcza niedożywienia. Jeszcze więcej osób cierpi na niedobór witamin i składników mineralnych przez stosowanie niskiej jakości diety. Powszechnym zjawiskiem są niedobory witaminy A, żelaza, kwasu foliowego czy cynku, które przyczyniają się do nieprawidłowego funkcjonowania organizmu. Konsekwencją stosowania niskiej jakości diety jest zwiększone ryzyko występowania przewlekłych chorób dietozależnych, jak:

• cukrzyca,

• otyłość,

• choroba wieńcowa serca,

• udar.

Niewłaściwy model odżywiania stwarza większe ryzyko zachorowalności i śmiertelności w porównaniu do spożywania alkoholu, zażywania narkotyków, palenia papierosów czy podejmowania ryzykownych zachowań seksualnych. Wedle danych szacunkowych opublikowanych w raporcie „Food in Anthropocene: the EAT-Lancet Commission on healthy diets from sustainable food systems” zmiana obecnego sposobu żywienia może pomóc w zapobiegnięciu od 10,8 do 11,6 mln zgonów rocznie.

Optymizmem nie napawają aktualne trendy w gospodarce żywieniowej:

• Marnowane jest blisko 25-30% produkowanej żywności.

• Konsumpcja energii w przeliczeniu na jednego mieszkańca wzrosła nawet o 30%.

• Prawie 820 milionów ludzi cierpi z powodu niedożywienia.

• Ponad 25% obszarów lądowych jest narażonych na degradację wynikającą bezpośrednio z działalności człowieka.

• Produkcja mięsa i olejów roślinnych w ciągu ostatnich 70 lat wzrosła ponad dwukrotnie.

• Masowe przekształcanie lądów pod tereny uprawne i hodowlane to główny czynnik zagrażający wielu gatunkom zwierząt.

• Nadmierne stosowanie azotu i fosforu na uprawach rolnych prowadzi do powstawania martwych stref w jeziorach oraz terenach przybrzeżnych.

• Blisko 60% łowisk jest całkowicie pozbawione ryb, a ponad 30% jest przełowione.

Obecne trendy dietetyczne oraz szacowany wzrost populacji do około 10 miliardów przed rokiem 2050 to ogromne zagrożenia dla zdrowia ludzkości i bezpieczeństwa Ziemi.

Jakie zmiany są konieczne dla ratowania sytuacji żywieniowej?

Międzynarodowy Zespół ds. Zmian Klimatu wyznaczył konkretne kierunki zmian, jakie powinny zostać wdrożone na szeroką skalę:

• zwiększenie produktywności systemu żywnościowego,

• poprawa sposobu zarządzania obszarami uprawnymi i hodowlanymi oraz gospodarką wodną,

• ograniczenie procesu przekształcania terenów na pola uprawne,

• intensyfikacja plonów,

• efektywne wykorzystanie istniejących obszarów rolnych,

• redukcja ilości stosowanych nawozów i wody,

• recykling fosforu,

• redystrybucja światowego zużycia azotu i fosforu,

• zwiększenie bioróżnorodności systemów rolnych,

• lepsze zarządzanie terenami leśnymi przez ograniczenie wycinki i degradacji lasów,

• zmniejszenie stopnia degradacji gleb,

• ograniczenie zanieczyszczenia,

• odnowa i ograniczenie procesu przekształcania terenów przybrzeżnych,

• minimalizacja strat przez producentów,

• optymalizacja dystrybucji surowców,

• poprawa wydajności obrotu energii w sektorze produkcji żywności.

Same zmiany systemowe to nie wszystko. Istotną kwestią jest także edukacja konsumentów, jak gospodarować żywnością, aby zredukować jej straty. Każdy człowiek może wprowadzić w swoim życiu drobne zmiany, które znajdą odzwierciedlenie w stanie zdrowia jednostki oraz całej planety. Chodzi głównie o zmniejszenie ilości marnowanej żywności oraz modyfikacje codziennego menu.

Jaka jest definicja diety planetarnej?

Ideą stworzenia globalnego systemu żywności jest zapewnienie wszystkim ludziom diety podwójnej wygranej. Oznacza to, że taki plan żywienia będzie zdrowy dla człowieka i jednocześnie przyjazny dla środowiska. Celem twórców globalnego systemu żywienia jest objęcie nim całej ludzkości do 2050 roku. Ogólnoświatowa transformacja żywieniowa będzie wymagać wdrożenia wielu zmian oraz przede wszystkim współpracy o charakterze globalnym. W tym procesie niezbędne jest uczestnictwo decydentów na każdym szczeblu:

• konsumenci,

• ustawodawcy,

• uczestnicy poszczególnych etapów systemu łańcucha żywnościowego.

Kluczowe zadania w ramach wdrażania diety planetarnej obejmują:

• zmiany nawyków żywieniowych,

• modyfikacje systemu produkcji żywności,

• ograniczenie ilości marnowanych produktów żywnościowych.

Dieta planetarna to zdrowa, referencyjna dieta, która w swoim składzie zawiera:

• warzywa,

• owoce,

• produkty pełnoziarniste,

• rośliny strączkowe,

• orzechy,

• oleje nienasycone.

Dodatkowo dieta planetarna uwzględnia umiarkowane ilości drobiu oraz owoców morza, a także niewielkie ilości czerwonego mięsa, przetworzonego mięsa, dodatku cukru i warzyw skrobiowych.

Proponowana dieta referencyjna spełnia wymagania żywieniowe dla dzieci od 2. roku życia i osób dorosłych. Ponadto sprzyja ograniczeniu zapadalności na choroby przewlekłe niezakaźne i ogranicza ogólną śmiertelność.

Dieta planetarna jest dopasowana do możliwości globalnego zastosowania jej kryteriów i uwzględnia preferencje oraz kulturę różnych populacji

Źródło: Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej https://www.facebook.com/ncez.nizp/photos/a.261912923948966/2003031249837116/ 

Jakie są główne zasady diety planetarnej?

Dieta planetarna bazuje na produktach o jak najmniejszym stopniu przetworzenia. Główne zasady globalnego systemu żywienia zalecają:

• Regularnie spożywać:

  • różnokolorowe warzywa i owoce,

  • produkty zbożowe z pełnego ziarna jak płatki owsiane, kasze, pieczywo razowe,

  • orzechy, nasiona i pestki,

  • nasiona roślin strączkowych jak fasola, soczewica, groch czy bób.

• Spożywać w umiarkowanych ilościach:

  • ryby i owoce morza,

  • mleko i produkty mleczne,

  • jaja.

• Ograniczyć spożycie:

  • mięsa, a przede wszystkim mięsa czerwonego (wołowina, wieprzowina),

  • przetworów mięsnych jak kiełbasa, wędliny, boczek,

  • cukru dodanego oraz wysoko przetworzonych produktów jak żywność typu fast food czy słodkie i słone przekąski.

Dodatkowo dieta planetarna zachęca, aby:

• jeść różnorodnie i umieszczać na talerzu jak najwięcej kolorowych produktów,

• spożywać posiłki w miłej atmosferze, w gronie rodziny i przyjaciół,

• nie przejadać się,

• gotować tak, aby wykorzystać jak najwięcej różnych części warzyw i owoców,

• nie wyrzucać resztek, tylko wykorzystać je do innego dania.

Dieta planetarna promuje zdrowy i racjonalny sposób żywienia. Jest bogata w produkty pochodzenia roślinnego i dostarcza do organizmu:

• witaminy antyoksydacyjne,

• minerały,

• błonnik pokarmowy,

• polifenole,

• karotenoidy.

Te składniki mają pozytywny wpływ na zdrowie, kondycję oraz ogólne samopoczucie. Jednocześnie obniżają ryzyko rozwoju chorób dietozależnych jak:

• nadciśnienie,

• cukrzyca,

• insulinooporność,

• otyłość,

• zespół metaboliczny.

Dieta planetarna stanowi także ważny element profilaktyki chorób sercowo-naczyniowych oraz nowotworowych. Taki sposób żywienia pozwala:

• zrównoważyć wpływ produkcji żywności na środowisko,

• ograniczyć nadmierną konsumpcję w krajach wysoko rozwiniętych,

• walczyć z niedożywieniem w krajach ubogich.

Według badań na świecie aż 150 milionów dzieci cierpi z powodu niedożywienia. W wielu przypadkach jest to spowodowane ograniczonym dostępem do żywności.

W 2021 roku przeprowadzono badania, którymi objęto 22 tysiące Szwedów. Analiza obejmowała porównanie diety zachodniej z dietą planetarną. Wyniki jasno wskazują, że globalny system żywienia jest zdrowszy. W grupie stosującej dietę planetarną stwierdzono:

• 32% mniej śmierci w wyniku chorób układu krwionośnego,

• 34% mniej śmierci z powodu chorób nowotworowych.

Inne badanie, wykonane na próbie 14 tysięcy Brazylijczyków wykazało, że dieta planetarna:

• obniża ciśnienie krwi,

• redukuje poziom cholesterolu ogółem,

• zmniejsza poziom złego cholesterolu LDL. 

Jak wygląda zalecane dzienne spożycie produktów w diecie planetarnej?

Podczas tworzenia modelu diety planetarnej dokonano podziału na następujące grupy produktów spożywczych:

• warzywa i owoce,

• pełnoziarniste produkty zbożowe,

• warzywa skrobiowe,

• białka pochodzenia zwierzęcego,

• oleje roślinne nienasycone,

• cukier dodany.

Podział ten uwzględnia związek między produkcją żywności a zdrowiem.

Źródło: https://www.wwf.pl/aktualnosci/spojrzmy-na-co-jemy

Warto pamiętać, że zapotrzebowanie na energię jest kwestią indywidualną i zależy od następujących czynników:

• wiek,

• płeć,

• stan zdrowia,

• aktywność fizyczna.

Zbilansowana dieta powinna dostarczać optymalną ilość składników odżywczych, witamin i minerałów oraz pomagać w utrzymaniu prawidłowej masy ciała. Gramatury podane w tabeli dotyczą produktów przed obróbką termiczną. Poszczególne składniki można ze sobą wymieniać w ramach grup. Podana lista ma stanowić jedynie inspirację. Nie ma konieczności zjadania codziennie wszystkich produktów ujętych w tabeli.

Jakie są przeszkody w realizacji założeń diety planetarnej?

Jedną z głównych przeszkód przeprowadzenia transformacji systemu żywieniowego na świecie jest wzrost spożycia czerwonego mięsa i nabiału. Do wytworzenia produktów, które pokryją aktualne zapotrzebowanie, wykorzystywana jest połowa powierzchni Ziemi poza strefami pokrytymi lodem i pustynią. Większa część tego obszaru jest przeznaczona na hodowlę zwierząt i roślin pastewnych.

Czy wiesz, że…

… produkcja jagnięciny i wołowiny wymaga 100 razy więcej ziemi niż w przypadku produkcji ziemniaków? Dodatkowo obszary wykorzystywane do hodowli zwierząt różnią się od gruntów, na których jest uprawiane zboże, fasola czy ziemniaki. Blisko 2/3 obszarów pastwisk nie da się przystosować pod uprawę roślin. To rodzi obawy, że na dostępnych już terenach nie będzie można wyprodukować ilości pożywienia niezbędnej do zaspokojenia potrzeb wszystkich ludzi.

Powierzchnia potrzebna do produkcji żywności nie jest jedynym problemem obecnego systemu żywieniowego. Ważnym aspektem jest także emisja gazów cieplarnianych. Produkcja żywności odpowiada za emisję ponad 25% ogólnej ilości gazów cieplarnianych. Na tę wartość składa się:

• hodowla i rybołówstwo – 31%,

• produkcja roślin – 27%,

• użytkowanie gruntów – 24%,

• łańcuch dostaw – 18%.

Czy wiesz, że…

… gdyby wszyscy ludzie przeszli na dietę wegańską, która bazuje wyłącznie na produktach pochodzenia roślinnego, to użytkowanie gruntów rolnych zmniejszyłoby się z 4,1 mln ha do zaledwie 1 mln hektarów? Nawet rezygnacja jedynie ze spożywania wołowiny i baraniny, przy stałym spożyciu produktów mlecznych, pozwoliłaby zredukować o prawie połowę sumaryczną powierzchnię terenów wykorzystywanych do produkcji żywności.

Chcesz skutecznie zmienić nawyki żywieniowe, aby zadbać o własne zdrowie i przyszłość całej planety? Przeczytaj artykuł na naszym blogu omawiający, czym jest piramida żywieniowa i jakie są jej najważniejsze zasady.